Waarom zijn onderzoeksvaardigheden relevant voor je vak(ken)?

De UGent-onderwijsvisie bestaat uit zes strategische onderwijsdoelstellingen. Een van die zes doelstellingen is ‘onderwijs gebaseerd op excellent onderzoek’. Een UGent-opleiding baseert haar onderwijs op excellent onderzoek en de meest betrouwbare wetenschappelijke inzichten. Daarnaast verzekert de opleiding dat studenten onderzoekscompetenties en een wetenschappelijk integere houding ontwikkelen. De graduele opbouw van die onderzoeksvaardigheden wordt afgesloten met een masterproef, waarin studenten tonen dat ze de verwachte onderzoekscompetenties hebben verworven.
Een groot deel van de studentenpopulatie heeft geen ambitie om een carrière in de academische sector na te streven. Niettemin is beschikken over goede onderzoeksvaardigheden een generieke competentie die bruikbaar is in vele sectoren, ook die waar onderzoek niet de kern is. Onderzoek en wetenschap kritisch benaderen is een vaardigheid die voor iedereen belangrijk is, zeker in tijden van generatieve AI, polarisatie en desinformatie.

Wat verstaat de UGent onder onderzoeksvaardigheden? 

Onderzoeksvaardigheden omvatten de competenties die nodig zijn om zelfstandig wetenschappelijk onderzoek uit te voeren. Sommige onderzoeksvaardigheden, zoals wetenschappelijk integer handelen of correct databeheer, zijn relevant voor alle disciplines. Andere zijn specifiek voor bepaalde vakgebieden.
Hieronder vind je een niet-exhaustief overzicht van goede onderzoekspraktijken en onderzoeksvaardigheden per fase van het onderzoeksproces, met links naar verdiepende informatie.

Goede onderzoekspraktijken

• Wetenschappelijke integriteit en ethiek: onderzoek verantwoord uitvoeren, volgens de juiste ethische, wettelijke en professionele kaders.
• Open Science: onderzoek vrij beschikbaar maken voor andere wetenschappers en de maatschappij.
• Onderzoeksdatamanagement: zorgen dat onderzoeksdata veilig en makkelijk te vinden, begrijpen, en (her)gebruiken zijn.
• Verantwoord gebruik van AI tijdens het onderzoeksproces. 

Meer informatie over goede onderzoekspraktijken in een alfabetisch overzicht vind je in het Framework for Good Research Practice. 

Literatuur zoeken en vinden

• Informatie zoeken en vinden: een zoekstrategie gebruiken (informatie vanuit Faculteit Geneeskunde & Gezondheidswetenschappen), wetenschappelijke databanken raadplegen, relevante artikels selecteren.
• Lezen: academisch lezen, kritisch lezen.
• …

Onderzoek ontwerpen

Enkele onderzoeksvaardigheden zijn relevant voor het onderzoeksdesign in vrijwel elke discipline, zoals een onderzoeksvraag of -hypothese formuleren, disciplinespecifieke onderzoeksmethoden kennen, geschikte onderzoeks- en analysemethode selecteren en het onderzoeksplan selecteren en vastleggen. Bij dit laatste komt ook de dataverzameling en -verwerking aan bod.

Andere onderzoeksvaardigheden zijn disciplinespecifiek, zoals ethische goedkeuring aanvragen en Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG, ook wel General Data Protection Regulation of GDPR) correct toepassen, voor het werken met persoonsgegevens.

In deze fase is het zinvol om aandacht te besteden aan welke aanpak het beste aansluit bij de valorisatie- en impactdoelen.

Gegevens verzamelen

Onderzoeksdata kunnen zeer uiteenlopende vormen aannemen, afhankelijk van onder andere de discipline en het onderzoeksonderwerp.

• Data verzamelen en organiseren
• Data documenteren
• Data opslaan
• Dataveiligheid waarborgen
• …

Gegevens verwerken en analyseren

• Databewerking gericht op data voorbereiden voor analyse, zoals data transcriberen van gesproken naar geschreven tekst, data digitaliseren, data anonimiseren of pseudonimiseren, … .
• Data-analyse: (statistische) analyse, interpretatie van onderzoeksresultaten.
• Data archiveren
• Data delen
• Een ‘data repository’ gebruiken
• FAIR data
• …

Rapport of proefschrift schrijven

• Academisch schrijven: zie het Ufora-leerpad Academisch schrijven in een notendop of Academic writing (specifieke hulpbronnen en voorbeelden in het Engels), informatie over Taaladvies en -ondersteuning aan de UGent, onderzoektips over schrijven
• Bronvermelding: zie onderzoekstip ‘Referentiesoftware: waarom gebruik je dit?’, onderzoekstip ‘Referentiestijl: wat is dit?’, onderzoekstip ‘Refereren: hoe doe je dat correct?’, onderzoekstip ‘EndNote: wat is dit?’, webpagina over EndNote van ICT helpsdesk , onderzoekstip ‘Zotero: hoe citeren in Word of LibreOffice?
• Plagiaat vermijden: onderzoekstip ‘Plagiaatdetectie: gebruik van de tool StrikePlagiarism’.
• Verantwoord gebruik van AI bij het schrijven: Generatieve AI in het UGent-onderwijs, Ufora-leerpad voor studenten (Generatieve AI: van leren tot creëren) en voor lesgevers en onderzoekers (Generatieve AI: over leren, creëren, onderzoeken en doceren). 

Wetenschapscommunicatie & valorisatie

• Wetenschappelijke communicatie: zie ‘Wetenschappelijk publiceren en Open Access’
• Wetenschapscommunicatie
•  …

Hoe leer je onderzoeksvaardigheden aan?

Onderzoeksvaardigheden ontwikkelen start bij het stimuleren van kritisch denken en het benoemen van de impact van elke onderzoeksstap. Studenten hebben daarbij een veilige omgeving nodig waarin ze vragen durven stellen en fouten kunnen bespreken.

Zet in op onderzoeksgerichte eindcompetenties

Ga na of je de eindcompetenties rond onderzoeksvaardigheden voor je vak (beter) kan formuleren, en sluit aan bij de opleidingscompetenties. Enkele UGent-voorbeelden:

• “De resultaten van een statistische analyse correct wetenschappelijk rapporteren.”
• “Getuigen van een kritisch-wetenschappelijke houding over maatschappelijke fenomenen.”
• “Digitale informatie kunnen vinden en ophalen en de relevantie van de bron en de inhoud kunnen beoordelen.”
• "Een integere houding hebben die getuigt van wetenschappelijke nieuwsgierigheid, kritische reflectie en een ingesteldheid tot levenslang leren.”

Wil je de competenties van studenten aanpakken op opleidingsniveau, dan kan een opleiding identificeren welke onderzoeksvaardigheden in de opleidingscompetenties aan bod (moeten) komen en nagaan in welke vakken dit het beste gebeurt. Een opleiding kan ook kiezen om een leerlijn rond onderzoeksvaardigheden op te zetten.

Actualiseer je cursussen

Actualiseer jouw cursus op basis van recente wetenschappelijke inzichten en innovatief onderzoek. Bijzondere aandacht kan daarbij uitgaan naar eigen onderzoeksresultaten. Dit genereert enthousiasme bij studenten en faciliteert de kennisoverdracht.

Expliciteer goede onderzoekspraktijken in je vak(ken)

Toon je eigen onderzoeksproces, deel ervaringen en wees transparant en eerlijk over de successen, uitdagingen én mislukkingen. Geef blijk van een kritische ingesteldheid en toon een levenslange leerhouding naar verbetermogelijkheden.  Het expliciteren van goede onderzoekspraktijken kan zowel in methodologievakken als in theoretische vakken. Waarom is het belangrijk om literatuurbronnen kritisch te benaderen, hoe is wetenschappelijke kennis tot stand gekomen, welke bronnen werden gebruikt?

Geef ruimte aan de onderzoeksmatige relevantie van je vak(gebied) en impact van je onderzoek

Denk aan de menselijke nood aan waarheidsvinding die een invulling vindt in de filosofie, het belang van het blootleggen van causaliteit om effectieve beleidsmaatregelen te kunnen nemen, de robuustheid van resultaten die nodig is om ziektes te bestrijden, … Breng studenten systematisch in contact met wetenschappelijke literatuur.

Gebruik actieve leermethoden

Gebruik actieve leermethoden waarbij studenten onderzoeksvragen analyseren, onderzoekskeuzes expliciteren, elkaar feedback geven en reflecteren op het onderzoeksproces, zodat onderzoeksvaardigheden zichtbaar en bespreekbaar worden. Dit kan door bijvoorbeeld volgende werkvormen te gebruiken:

• Casusgestuurd werken. Hierbij analyseren studenten in kleine groepen een korte onderzoekscasus (bijv. een fragment uit een artikel, een probleemstelling of een methodologiesectie). De opdracht kan zijn om onderzoeksvragen te formuleren, geschikte methoden te kiezen of mogelijke beperkingen te identificeren. De bespreking focust niet op het juiste antwoord, maar op het expliciteren van het denkproces en de gemaakte keuzes.
• Vergelijk- en beoordelingsopdrachten. Studenten vergelijken twee onderzoeksopzetten of artikelen en bespreken verschillen in onderzoeksdoel, methodologie en dataverzameling. Ze formuleren argumenten voor de kwaliteit of geschiktheid van elke aanpak. Zo worden beoordelingscriteria voor goed onderzoek samen opgebouwd en benoemd.
• Hardop denken door studenten. Studenten lichten mondeling toe hoe ze een onderzoeksprobleem zouden aanpakken, bijvoorbeeld hoe ze een literatuurstrategie opzetten of variabelen operationaliseren
• Minipeerreview. Studenten beoordelen elkaars korte onderzoeksvoorstellen of deelproducten aan de hand van een beperkte set criteria. De focus ligt op feedback geven en ontvangen, niet op punten. Daarna volgt een gezamenlijke bespreking van wat sterke en zwakke onderzoekskeuzes zijn.
• Stapsgewijze ontleding van onderzoek. Een onderzoeksproces wordt opgesplitst in afzonderlijke stappen, zoals probleemstelling, methode, analyse en interpretatie. Studenten werken per stap aan een korte opdracht en reflecteren op de samenhang tussen de stappen.
• Reflectieve opdrachten tijdens de les. Studenten beantwoorden korte reflectievragen, zoals waarom ze voor een bepaalde methode kiezen of welke aannames hun keuze beïnvloeden. Deze antwoorden worden plenair of in kleine groepen besproken, waardoor onderzoeksvaardigheden expliciet benoemd en beargumenteerd worden.

Begeleid bij het zoeken naar bronnen

Leer studenten hoe ze betrouwbare bronnen kunnen vinden en beoordelen. Benadruk het belang van correcte bronvermelding en plagiaat vermijden. Zorg ervoor dat studenten diverse invalshoeken integreren om een bepaald onderwerp te benaderen: bronnen die je claim niet ondersteunen zijn minstens even belangrijk als die die dat wel doen.

Laat je masterproefonderwerpen aansluiten bij lopend onderzoek

Stel masterproefonderwerpen voor die kunnen aansluiten bij lopend onderzoek. Door het onderwerp te laten aansluiten bij je onderzoek, is het gemakkelijker om de student te begeleiden in de verschillende onderzoeksfases. Denk er bijvoorbeeld ook aan dat je je studenten kan betrekken in samenwerkingen met externe stakeholders.